Elektrotexnikanın əsasları Dərs 1c

Naqillərdə itkilər, kabel kəsiyinin seçimi və gərginlik düşümü

Bu dərsdə naqillərin də zəncirin işinə təsir etdiyini izah edəcəyik: onların müqaviməti var, cərəyan keçəndə qızırlar, gərginliyin bir hissəsini “yolda” itirirlər və buna görə kəsiyi düzgün seçmək lazımdır. Bu, xüsusilə aşağı gərginlikli sistemlərdə vacibdir — bir neçə artıq volt itkisi belə artıq hiss olunur.

Mündəricat

1. Naqillərin müqaviməti
2. Qızma və səpələnən güc
3. Kabel kəsiyinin seçilməsi
4. Naqillərdə itkilər
5. Özünü yoxlama sualları

Bu mövzu niyə vacibdir

Naqil ideal “itkisiz mis parçası” deyil. Onun müqaviməti var və enerjinin bir hissəsi istiliyə çevrilir. Naqil həddən artıq nazik və ya çox uzun olarsa, qıza bilər, yükün üzərində isə gözlədiyindən daha az gərginlik qalacaq.

Naqillərin müqaviməti

Hər bir naqil elektrik müqavimətinə malikdir. Mis naqildə bu göstərici alüminiumdan aşağıdır, amma sıfıra enmir.

Naqilin müqaviməti üç amildən asılıdır: material, uzunluq və kəsik sahəsi. Naqil uzandıqca müqavimət artır. Naqil qalınlaşdıqca isə müqavimət azalır.

Hesablama üçün bu düsturdan istifadə olunur:

R = ρ × l / S

ρ — materialın xüsusi müqaviməti

l — naqilin uzunluğu

S — kəsik sahəsi

Mis üçün ilkin materialda 0,178 Ом×мм²/м dəyəri götürülür. Praktikada isə əsas məntiq budur: uzun və nazik naqil daha çox müqavimət yaradır, qısa və qalın naqildə müqavimət daha az olur.

Müqavimət necə dəyişir

Uzunluq ↑ → müqavimət artır

Kəsik ↑ → müqavimət azalır

Mis itkilərə görə adətən alüminiumdan daha sərfəlidir

Hesablamada həmişə xəttin ümumi uzunluğunu nəzərə almaq vacibdir

Naqillərdə səpələnən güc. Naqilin qızması

Naqilin müqaviməti olduğuna görə o da müəyyən mənada yük kimi davranır və enerjinin bir hissəsini sərf edir.

Qızmanı təxmini qiymətləndirmək üçün bu düstur əlverişlidir:

P = I² × R

Yəni cərəyan böyük olduqda, hətta kiçik müqavimət belə nəzərəçarpan qızmaya səbəb ola bilər.

İtirilən güc “yoxa çıxmır” — istiliyə çevrilir. Həddindən artıq qızma izolyasiyanın yumşalmasına, qısaqapanmaya və qəza vəziyyətinə gətirib çıxara bilər.

Yadda saxlanmalı məqamlar

Cərəyan nə qədər böyükdürsə, naqil bir o qədər çox qızır

Naqildəki itki fayda deyil — qızmadır

Yüksək yüklənmədə çox nazik naqil seçmək düzgün deyil

Kəsiyin seçimi təkcə səmərəlilik yox, həm də təhlükəsizlik məsələsidir

Kabel kəsiyinin seçimi

Naqilin həddən artıq qızmaması və əlavə itkilər yaratmaması üçün kəsiyi düzgün seçmək lazımdır. Kabellər bir neçə standart ölçüdə istehsal olunur.

Mis naqil üçün sadə praktik qaydanı yadda saxlamaq rahatdır:

Hər 10 A cərəyana görə naqilin kəsiyi ən azı 1 mm² olsa, daha yaxşıdır.

Cərəyan 18 A olduqda, adətən 2 mm² kabelə baxmaq məntiqlidir

Cərəyan 0,6 A olduqda kiçik kəsik kifayətdir, məsələn 0,75 mm²

Kabelin standart kəsikləri

Kəsik, mm²	Dəyərlər
Standart sıra	0,5 · 0,75 · 1,0 · 1,5 · 2,0 · 2,5 · 4,0 · 6,0 · 10,0 · 16,0 · 25,0 · 35,0

Kəsik fərqi vizual olaraq necə görünür

Kabel seçərkən daha nələrə baxmaq lazımdır

Kəsikdən əlavə, damarların materialı, istehsal keyfiyyəti, izolyasiya növü və istismar şəraiti də önəmlidir.

Məişət və aşağı gərginlikli tətbiqlərdə adətən mis kabel seçməyə çalışırlar.

ГОСТ üzrə kabelin kəsiyi adətən bəyan edilən göstəriciyə daha yaxındır

ТУ üzrə kabelin real parametrləri fərqlənə bilər

Faktiki kəsik gözləniləndən kiçikdirsə, naqil hesablanandan daha çox qıza bilər

Naqillərdə itkilər

Mənbə ilə yük arasındakı naqillər də zəncirin bir hissəsidir. Buna görə gərginliyin bir qismi təkcə istehlakçıda yox, naqillərin özündə də düşür.

Mənbə 12 V verirsə, bu o demək deyil ki, 12 V tam şəkildə yükə çatacaq. Naqil nə qədər uzundursa və cərəyan nə qədər böyükdürsə, yolda “itən” gərginlik də bir o qədər çox olur.

İtkini Om qanunu ilə qiymətləndirmək olar: yük cərəyanını və xəttin müqavimətini bilirik — deməli, naqillərin nə qədər gərginlik “götürəcəyini” hesablaya bilərik.

Bu hesablamada mənbə ilə istehlakçı arasındakı hər iki naqilin ümumi uzunluğunu nəzərə almaq vacibdir, təkcə bir hissəni yox.

İtkiləri azaltmaq üçün yadda saxla

Naqil nə qədər nazik və uzundursa, itki bir o qədər çox olur. Mümkün olduqda xətti daha qısa və daha qalın etmək məqsədəuyğundur.
Cərəyan artdıqca itkilər çox sürətlə böyüyür. Buna görə eyni gücdə daha yüksək gərginlik çox vaxt daha rahat olur. Məsələn, eyni gücdə 24 V sistem adətən 12 V sistemlə müqayisədə daha kiçik cərəyan verir.

Teqlər

#əsaslar

Özünü yoxlama sualları

1. Gücü 300 W olan 24 V cihazı qoşmaq üçün naqilin kəsiyini seç.

Cavabı göstər

Əvvəlcə cərəyanı hesablayırıq: I = P / U = 300 / 24 = 12,5 A.
Dərsdəki qaydaya görə hər 10 A üçün təxminən 1 mm² lazımdır. Deməli, 1,25 mm²-dən kiçik götürmək məsləhət deyil. Standart ölçülərdən məntiqli seçim 1,5 mm² olacaq.

2. Səndə uzunluğu 10 metr, kəsiyi 1 mm² olan mis naqil var və ondan 8 A cərəyan keçir. Xəttin əvvəlində 12 V olarsa, naqilin sonunda neçə volt qalacaq? Bu naqildə nə qədər güc ayrılacaq?